Có một buổi chiều chị đứng ở ga tàu điện. Móc hết túi này túi kia. Đếm đi đếm lại từng đồng lẻ. Vẫn không đủ tiền mua một tấm vé về nhà.
Chân tay chị run. Mặt nóng bừng vì xấu hổ. Người ta qua lại ào ào, ai cũng có nơi để về, chỉ mình chị đứng yên một chỗ như trời trồng. Cuối cùng chị phải gọi cho một người bạn, nói nhỏ trong điện thoại: “Cậu ra đón mình được không…”. Cảm giác đó chị nhớ mãi tới tận bây giờ.
Điều làm chị gục ngã ngày ấy không phải vì chị tiêu hoang. Chị từng bán hàng giỏi, kiếm ra tiền. Chị gục vì khi mọi thứ sụp đổ — hàng tồn chất đống, thị trường quay lưng — chị không có lấy một đồng nào để dành. Không một tấm đệm. Không một tấm vé về nhà.
Chị kể chuyện này vì chị biết nhiều em đang đọc bài này cũng đang sống y như chị ngày đó. Tháng có tháng không. Cứ nghĩ “đợi dư rồi mới để dành”, nhưng chẳng tháng nào dư. Bài này chị viết để gỡ từng nút thắt trong đầu em. Và mình sẽ bắt đầu từ một con số nhỏ xíu thôi.
“Em đâu có dư mà để dành?” — Vì sao người thu nhập bấp bênh càng cần quỹ dự phòng nhất
Nói cho mộc mạc: quỹ dự phòng (hay còn gọi là tiết kiệm khẩn cấp) là một tấm đệm tiền mặt cho lúc thu nhập gãy. Lúc ốm đau. Lúc hàng ế cả tháng. Lúc cái xe máy chở hàng tự dưng nằm đường.
Ở đây có một nghịch lý mà ít ai nói thẳng với em.
Người làm công ăn lương đều đặn, tháng nào cũng có chừng đó tiền, họ còn đoán trước được. Còn người buôn bán, tiểu thương, làm tự do như em — thu nhập lên xuống thất thường — mới chính là người dễ gãy nhất khi có biến.
Vậy mà nhiều em lại nghĩ “quỹ dự phòng là chuyện của người giàu, người dư dả”. Ngược lại hoàn toàn. Em càng bấp bênh, em càng cần cái đệm này.
Bởi vì cái đệm đó chính là cái phanh. Nó giữ em không phải chạm tay vào vay nóng khi có chuyện.
Chị nói điều này bằng cả xương máu. Ngày đó chị thiếu đúng cái đệm này. Hàng tồn kho, chị hoảng, chị đi vay. Vay ngân hàng không đủ thì vay nóng. Rồi lãi mẹ đẻ lãi con, cuốn chị đi, mất hết tài sản. Giá như ngày đó chị có sẵn vài triệu trong túi, có lẽ chị đã không bước chân vào cái vòng xoáy ấy.
Nếu em đang lỡ vướng vào vòng lãi cao rồi, chị có viết riêng cách thoát nợ vay nóng từng bước — đọc để biết đường ra, rồi mình quay lại xây quỹ.
Dấu hiệu em đang sống mà không có lưới an toàn
Em thử soi mình vào mấy tình huống này:
- Một tháng buôn bán ế là phải đi mượn tiền người quen.
- Con ốm một trận là cuống cuồng chạy vay.
- Thẻ tín dụng, app vay tiền là chỗ dựa duy nhất mỗi khi kẹt.
Nếu em gật đầu dù chỉ một dòng thôi, thì đúng rồi — bài này viết cho em.
“Vậy cần bao nhiêu mới đủ?” — Con số thật, chia 3 chặng cho dễ thở
Chị biết em từng nghe câu “phải để dành 3 đến 6 tháng chi phí”. Nghe xong là nản, là thấy xa vời quá, rồi bỏ cuộc luôn. Chị hiểu mà.
Nên mình đừng nhìn cả ngọn núi. Mình chia thành 3 chặng, mỗi lần chỉ nhìn một chặng thôi.
Chặng 1 — Quỹ “thở”. Gom đủ khoảng 3 đến 5 triệu, tức là tầm một tháng tiền chợ cộng tiền nhà. Đây là đích đầu tiên. Đừng nhìn xa hơn vội, cứ chạm được cột mốc này cái đã. Khi có 3 triệu trong tay, em sẽ thở khác liền.
Chặng 2 — Một tháng chi phí sống tối thiểu. Là đủ tiền cho nhà, điện nước, ăn uống, học phí con trong một tháng nếu lỡ không kiếm ra đồng nào.
Chặng 3 — Ba tháng chi phí. Đây là đích thật sự. Nhưng em chỉ nghĩ tới nó khi đã xong chặng 1 và chặng 2 thôi nhé. Đừng để nó làm em ngợp.
Một lưu ý riêng cho người thu nhập bấp bênh như mình: em nên nhắm mốc cao hơn người ăn lương cứng một chút, hướng dần tới 6 tháng. Vì khi mình gãy, mình thường gãy lâu, kiếm lại không nhanh được.
Nhưng nhớ kỹ điều này: mục tiêu đầu tiên của em không phải là “đủ”. Mục tiêu đầu tiên chỉ là “có”. Có một đồng còn hơn không.
Mẹo tính “chi phí sống sót” trong 10 phút (cho người không ghi sổ)
Em không cần biết kế toán. Cầm điện thoại lên, mở phần ghi chú, gạch nhanh 6 đến 7 dòng chi bắt buộc trong một tháng:
- Tiền ăn
- Tiền nhà / trọ
- Điện nước
- Học phí con
- Đi lại, xăng xe
- Thuốc men cơ bản
Lưu ý: chỉ tính cái bắt buộc thôi. Không tính mua sắm, không tính cà phê, không tính mấy đợt sale. Cộng lại là ra con số chặng 2 của em.
Ví dụ một gia đình nhỏ: ăn 4 triệu, trọ 2,5 triệu, điện nước 600 nghìn, học phí con 1,5 triệu, đi lại 800 nghìn. Cộng lại khoảng 9,4 triệu một tháng. Vậy chặng 2 của nhà này là 9,4 triệu, và chặng 1 — quỹ “thở” — chỉ cần tầm 3 đến 4 triệu là chạm được.
Thấy không, khi viết ra giấy nó cụ thể và bớt đáng sợ hơn nhiều.
“Tháng có tháng không thì để dành kiểu gì?” — Bắt đầu từ 20.000đ, để dành ĐỀU thay vì để dành NHIỀU
Đây là phần lõi. Là chỗ chị muốn em đọc kỹ nhất.
Cái suy nghĩ kẹt em lại bao lâu nay là “đợi dư rồi mới để dành”. Mình phải tháo nó ra. Bởi vì với người thu nhập thất thường, sẽ chẳng có cái ngày “dư” nào tự đến cả.
Nguyên tắc xương sống là: trả cho chính mình trước. Ngay khi tiền vừa về tay, trích ra một chút cho quỹ trước đã, dù chỉ một chút xíu, rồi mới tiêu phần còn lại. Chứ không phải tiêu xong còn dư mới để.
Chị gợi ý em 4 cách góp, chọn cách nào hợp thì làm.
Cách 1 — Cố định mỗi ngày. Mỗi ngày bán hàng, bỏ ra 10 đến 20 nghìn vào một con heo đất hay một cái ví riêng. Nhỏ tới mức em không thể từ chối. Một ngày 20 nghìn, một tháng đã là 600 nghìn rồi.
Cách 2 — Ngày trúng thì trích ngay. Hôm nào bán được nhiều, trích ngay 5 đến 10% bỏ vào quỹ trước khi kịp tiêu.
Cách 3 — Làm tròn xuống. Đi chợ về còn tiền lẻ thừa trong túi thì gạt hết vào hũ, đừng để nó lẫn vào tiền tiêu.
Cách 4 — “Tháng 13 tự tạo”. Mỗi khoản tiền bất ngờ — đòi được một món nợ cũ, bán sạch được lô hàng tồn — em trích một nửa bỏ vào quỹ.
Hôm nào ế, bỏ 0 đồng cũng không sao cả. Miễn là em không rút ra. Không có tháng nào quá nhỏ để bắt đầu đâu em.
Trích quỹ dự phòng theo “hũ” để khỏi lẫn, khỏi quên
Để quỹ dự phòng không bị lẫn vào tiền chợ, tiền tiêu hằng ngày, em hãy để nó thành một hũ riêng — tách bạch ngay từ lúc tiền vừa về tay.
Cách chia tiền theo từng hũ này chị có hướng dẫn kỹ trong bài chia tiền theo hũ cho gia đình Việt. Em làm theo là quỹ dự phòng tự khắc có chỗ đứng riêng, không bị tiêu lạm.
Nhớ giùm chị một câu: nhỏ mà đều luôn thắng lớn mà ngắt quãng.
“Để đâu cho an toàn?” — Nơi cất để tiền không bốc hơi và không tự sinh nợ
Nguyên tắc đặt quỹ rất đơn giản: đủ gần để lấy được khi khẩn, nhưng đủ xa để em không tiêu vặt vào nó.
Những chỗ em không nên để:
- Chung ví với tiền chợ.
- Chung tài khoản em xài hằng ngày.
- Tài khoản có liên kết app mua sắm hay ví trả sau — quẹt một cái là bay.
- Và tuyệt đối không đem “cho vay nóng kiếm lời”. Đừng bao giờ.
Những chỗ em nên để:
- Một tài khoản tiết kiệm riêng, không gắn thẻ, không cài app ngân hàng để rút cho tiện.
- Sổ tiết kiệm online kỳ ngắn, vẫn rút linh hoạt được khi cần gấp.
- Nếu em mới bắt đầu với số tiền nhỏ, thì heo đất hay một cái hộp khóa kín cũng tốt rồi, không sao cả.
Em nhớ: ưu tiên của quỹ này là an toàn và rút được khi khẩn, chứ không phải lãi cao. Đừng ham lãi mà cất chỗ khó lấy hoặc rủi ro.
Và một mẹo nhỏ mà chị thấy hiệu nghiệm: đặt tên cho tài khoản đó là “Quỹ cứu mình” hoặc “Vé về nhà”. Để mỗi lần em định rút ra tiêu linh tinh, nhìn cái tên là thấy nặng tay liền.
“Để dành được rồi lại đụng vào hết” — 4 hàng rào giữ quỹ
Cái khó nhất không phải là để dành được. Cái khó nhất là giữ được. Chị dựng cho em 4 hàng rào.
Hàng rào 1 — Định nghĩa trước thế nào là “khẩn cấp” thật. Quỹ này chỉ được rút khi: mất thu nhập, ốm đau, tai nạn, hoặc sửa một thứ thật sự thiết yếu. Còn hết sale, sinh nhật, hay “cơ hội nhập lô hàng giá hời” — không tính là khẩn cấp. Nói rõ với mình từ đầu để sau khỏi tự lừa mình.
Hàng rào 2 — Dựng ma sát. Làm cho việc rút tiền hơi khó một chút. Tài khoản không gắn thẻ, không cài app. Hoặc gửi sổ cho một người em thật sự tin tưởng giữ giùm. Hũ thì dán kín lại.
Hàng rào 3 — Luật bù lại. Nếu chẳng may buộc phải rút thật, thì ngay lập tức lập kế hoạch bù lại trong vài tuần kế tiếp. Rút rồi là phải đắp lại, không bỏ luôn.
Hàng rào 4 — Tự thưởng nhỏ khi chạm mốc. Chạm được 1 triệu, rồi 3 triệu, em cho mình một niềm vui nhỏ. Để nuôi động lực đi tiếp.
Nói thật lòng với em: chị giữ được quỹ không phải vì chị giỏi kiềm chế hơn ai. Mà vì chị vẫn nhớ như in cảm giác đứng ở ga tàu hôm đó. Cái nhớ đó giữ tay chị lại.
Đặt quỹ vào bức tranh tài chính chung của cả nhà
Quỹ dự phòng chỉ thật sự vững khi cả nhà cùng biết, cùng giữ. Nó không phải là việc em làm lén một mình, mà là một mảnh trong việc cầm tiền của cả gia đình.
Nếu em chưa biết bắt đầu từ đâu, bài quản lý tài chính gia đình khi thu nhập bấp bênh sẽ giúp em ráp quỹ dự phòng vào bức tranh tổng thể cho khớp.
Và em biết không, khi đã có quỹ rồi, em mới đủ bình tĩnh để ngồi xuống xử lý nợ cũ, rồi mới dám tính chuyện làm ăn dài hơi.
Bắt đầu ngay hôm nay
Chị không muốn em đọc xong rồi để đó. Nên chị gói lại thành đúng một việc thôi, làm ngay hôm nay:
Tách riêng một cái hũ, hoặc mở một tài khoản riêng, và bỏ vào đó 20.000đ đầu tiên.
Chỉ vậy thôi. Quỹ dự phòng không bắt đầu bằng một số tiền lớn. Nó bắt đầu bằng một quyết định nhỏ, lặp đi lặp lại đều đặn. Nó không phải tấm vé số để em giàu lên sau một đêm — nó là tấm khiên giữ em khỏi trượt xuống cái vực vay nóng mà chị đã từng rơi vào.
Chị đứng dậy được rồi. Em cũng làm được. Bắt đầu từ đồng đầu tiên, hôm nay.
Lời cuối, từ chị
Chị lại nhớ về cái ga tàu hôm ấy. Giá như ngày đó chị có sẵn một cái hũ nhỏ thôi, chỉ vài trăm nghìn, mọi chuyện đã khác đi biết bao nhiêu. Chị đã không phải đứng đếm tiền lẻ trong nước mắt.
Chị đứng dậy được là nhờ học lại từ đầu cách giữ tiền — hồi đó chị theo học thầy Phạm Thành Long trong khóa IPS, rồi từ đó chị mày mò, áp dụng, và nay chị dạy lại cho chị em mình. Nên chị nói với em bằng tất cả lòng tin: bắt đầu muộn vẫn hơn là không bao giờ bắt đầu.
Nếu em muốn có một bước khởi động thật nhẹ nhàng, em tải combo miễn phí “Đi Chợ 100K – Ăn Ngon Cả Tuần” của chị tại taichinhhoisinh.netlify.app/di-cho-100k.html.
Vì sao chị gợi ý cái này trước? Vì tiền chợ em tiết kiệm được mỗi tuần chính là nguồn đầu tiên để nuôi cái quỹ dự phòng kia. Đi chợ khéo hơn một chút, là có tiền bỏ hũ ngay.
Còn nếu em muốn chị đồng hành cùng em bài bản hơn, em nhắn cho chị chữ “HỒI SINH” qua Zalo 0838123333. Chị sẽ tư vấn riêng cho hoàn cảnh của em, và kể em nghe về khóa “Tài Chính Hồi Sinh – 7 tuần” — nơi chị cầm tay chỉ việc, từ dựng quỹ dự phòng tới gỡ dần nợ cũ.
Em không cần thật nhiều tiền để bắt đầu đâu. Em chỉ cần bắt đầu — trước khi con sóng tới.
